W przemyśle spożywczym nawet niewielkie zanieczyszczenie produktu może prowadzić do kosztownego wycofania partii z rynku, zatrzymania produkcji, problemów podczas audytu, a w określonych sytuacjach także zagrożenia dla konsumentów. Z tego powodu w miejscach, w których nie można całkowicie wykluczyć kontaktu środka smarnego z żywnością, stosuje się specjalistyczne oleje i smary przeznaczone dla przemysłu spożywczego. Przy wyborze oleju do sprężarki znaczenie mają nie tylko jego parametry techniczne, lecz także rejestracje, certyfikaty oraz dokumentacja producenta.
Olej FoodLube stosowany w sprężarkach śrubowych BOGE Kompressoren. Certyfikacja NSF H1 oznacza, iż środki z atestem H1 nadają się do przypadkowego, nieuniknionego z przyczyn technicznych kontaktu z produktem spożywczym w stężeniu do 10 ppm (ppm: parts per milion – liczba cząstek na milion). Oleje BOGE serii Foodlub są dostępne w dwóch wariantach: BOGE FoodLub-H1 P dla sprężarek tłokowych oraz BOGE FoodLub-H1 SX do sprężarek śrubowych.
Czym są środki smarne dopuszczone do przypadkowego kontaktu z żywnością?
Środki smarne znajdują zastosowanie między innymi w sprężarkach, przekładniach, łożyskach, prowadnicach i innych podzespołach maszyn. W zakładach spożywczych stosuje się specjalne produkty wszędzie tam, gdzie nie można technicznie wykluczyć przypadkowego przedostania się środka smarnego do żywności lub jej bezpośredniego otoczenia.
W wielu instalacjach sprężone powietrze w przemyśle spożywczym nie ma bezpośredniego kontaktu z produktem. Możliwe jest wtedy wykorzystanie sprężarek z wtryskiem oleju, o ile analiza ryzyka i wymagania procesu dopuszczają takie rozwiązanie. Jeżeli istnieje możliwość przypadkowego przedostania się śladowych ilości oleju do produktu, należy dobrać olej sprężarkowy do przemysłu spożywczego odpowiedni do takiego zastosowania.
Nie oznacza to, że olej klasy H1 może być celowo dodawany do żywności. H1 dotyczy kontaktu przypadkowego i technicznie nieuniknionego.
NSF H1 – podstawowa rejestracja środków smarnych dla przemysłu spożywczego
Jednym z najczęściej stosowanych oznaczeń dla środków smarnych używanych w zakładach spożywczych jest rejestracja NSF H1. NSF prowadzi międzynarodowy program rejestracji produktów niespożywczych stosowanych między innymi w zakładach przetwórstwa żywności.
Kategoria H1 obejmuje środki smarne przeznaczone do miejsc, w których może nastąpić przypadkowy kontakt smarowanego podzespołu z żywnością. Podczas rejestracji analizuje się między innymi skład produktu, sposób jego użycia oraz oznakowanie.
Spotykane czasem stwierdzenie, że NSF H1 dopuszcza kontakt z żywnością „do 10 ppm”, wymaga doprecyzowania. Limit 10 ppm pojawia się w amerykańskich przepisach 21 CFR 178.3570 w odniesieniu do określonych substancji używanych w środkach smarnych. Inne składniki mogą mieć inne ograniczenia. Samo oznaczenie H1 nie stanowi więc uniwersalnego zezwolenia na obecność dowolnego środka smarnego w żywności w stężeniu do 10 ppm.
Środek smarny należy stosować w ilości potrzebnej do prawidłowej pracy urządzenia, a przypadkowy kontakt z produktem powinien pozostawać możliwie ograniczony.
ISO 21469 – wymagania higieniczne dla produkcji środków smarnych
Obok NSF H1 stosuje się certyfikację zgodną z normą ISO 21469:2006 – Safety of machinery — Lubricants with incidental product contact — Hygiene requirements.
Podczas gdy rejestracja H1 skupia się między innymi na składzie i dopuszczalnym zastosowaniu produktu, ISO 21469 obejmuje szerzej sposób jego opracowania i wytwarzania. Norma określa wymagania higieniczne dotyczące formulacji, produkcji, stosowania oraz postępowania ze środkami smarnymi mogącymi przypadkowo wejść w kontakt z żywnością, opakowaniami, kosmetykami, produktami farmaceutycznymi lub paszami.
Proces certyfikacji może obejmować ocenę ryzyka w zakładzie produkcyjnym, audyt miejsca wytwarzania oraz badania produktu. Z tego powodu ISO 21469 stanowi dla odbiorcy informację nie tylko o przeznaczeniu oleju lub smaru, lecz również o kontroli warunków jego produkcji.
NSF H1 czy ISO 21469?
Nie są to oznaczenia zamienne.
NSF H1 dotyczy środka smarnego odpowiedniego do zastosowań, w których może dojść do przypadkowego kontaktu z żywnością.
ISO 21469 określa wymagania higieniczne związane między innymi z formulacją, wytwarzaniem i postępowaniem z takim środkiem smarnym.
W zakładzie spożywczym można więc szukać produktu posiadającego zarówno rejestrację H1, jak i certyfikację ISO 21469, jeżeli wynika to z analizy ryzyka, standardu zakładowego, wymagań odbiorcy albo procedur audytowych. Nie każdy proces wymaga jednak obu oznaczeń.
Jakie dokumenty sprawdzić przed wyborem oleju do sprężarki?
Sam napis „food grade” na opakowaniu nie powinien stanowić podstawy decyzji. Osoba odpowiedzialna za utrzymanie ruchu, jakość lub bezpieczeństwo żywności powinna sprawdzić dokumentację przypisaną do konkretnego produktu.
W przypadku sprężarkowych środków smarnych do przemysłu spożywczego przydatne są przede wszystkim:
- numer rejestracyjny NSF H1 i możliwość potwierdzenia produktu w oficjalnym wykazie NSF,
- certyfikat ISO 21469, jeżeli producent deklaruje zgodność produktu z tą normą,
- karta techniczna produktu (TDS) z informacjami o przeznaczeniu, lepkości, temperaturze pracy, okresach wymiany i kompatybilności,
- karta charakterystyki (SDS) zawierająca informacje dotyczące składu, zagrożeń, magazynowania, transportu i postępowania w razie awarii,
- deklaracje producenta dotyczące alergenów, GMO, składników pochodzenia zwierzęcego lub innych substancji objętych wymaganiami konkretnego zakładu,
- dokumenty potwierdzające Halal lub Kosher, jeżeli wymaga tego producent żywności albo rynek docelowy,
- oznaczenie partii produktu umożliwiające jego identyfikację i prześledzenie pochodzenia.
Karta charakterystyki sama w sobie nie potwierdza dopuszczenia oleju do zastosowań H1. Ma inne zadanie. Dlatego podczas kwalifikowania środka smarnego należy sprawdzić ją razem z kartą techniczną i właściwymi certyfikatami lub rejestracjami.
Certyfikat Halal
Certyfikacja Halal ma znaczenie dla producentów dostarczających żywność na rynki lub do odbiorców wymagających zgodności z zasadami halal. W odniesieniu do środków smarnych może obejmować kontrolę pochodzenia składników oraz sposobu produkcji.
Jeżeli zakład wymaga takiego potwierdzenia, należy sprawdzić dokument wystawiony dla konkretnego produktu oraz okres jego ważności. Samo NSF H1 nie oznacza automatycznie zgodności z wymaganiami Halal.
Certyfikat koszerności
Certyfikat koszerności potwierdza, że produkt i sposób jego wytwarzania spełniają wymagania określone przez właściwą jednostkę certyfikującą. Może być wymagany przez zakłady produkujące żywność koszerną lub przez ich odbiorców.
Także w tym przypadku certyfikacja jest niezależna od NSF H1 i ISO 21469.
Deklaracja dotycząca alergenów
Producent żywności może wymagać informacji o obecności substancji powodujących alergie lub reakcje nietolerancji. W Unii Europejskiej ich wykaz znajduje się w załączniku II do rozporządzenia (UE) nr 1169/2011.
W przypadku środków smarnych częściej należy mówić o deklaracji producenta dotyczącej alergenów niż o jednym, powszechnie obowiązującym „certyfikacie braku alergenów”. Producent środka smarnego może potwierdzić, czy produkt zawiera określone substancje lub składniki pochodzące z surowców wymienionych w tym wykazie.
Taka deklaracja nie zastępuje rejestracji NSF H1. Ułatwia natomiast ocenę ryzyka i przygotowanie dokumentacji potrzebnej podczas audytu bezpieczeństwa żywności.
Jak potwierdzić bezpieczeństwo środka smarnego przed zastosowaniem?
Najpewniejszym sposobem jest sprawdzenie konkretnej nazwy handlowej produktu i jego numeru rejestracyjnego w aktualnej bazie jednostki certyfikującej. Nie należy zakładać, że cała seria produktów danego producenta posiada takie same dopuszczenia.
Dokumenty warto też archiwizować razem z informacją o miejscu zastosowania środka smarnego. Podczas audytu łatwiej wtedy wykazać, jaki produkt pracuje w danej sprężarce, jakie ma dopuszczenia i dlaczego został wybrany.
FAQ – środki smarne i oleje sprężarkowe w przemyśle spożywczym
Czy karta charakterystyki SDS wystarczy do potwierdzenia, że olej jest odpowiedni dla przemysłu spożywczego?
Nie. Karta charakterystyki opisuje przede wszystkim zagrożenia chemiczne, zasady bezpiecznego użytkowania, magazynowania i postępowania z produktem. Informacji o dopuszczeniu do przypadkowego kontaktu z żywnością należy szukać między innymi w rejestracji NSF H1 oraz dokumentacji technicznej producenta.
Czym różni się NSF H1 od H2?
H1 obejmuje środki smarne stosowane tam, gdzie możliwy jest przypadkowy kontakt z żywnością. H2 dotyczy środków stosowanych w miejscach, w których kontakt z żywnością nie może wystąpić. Z tego powodu produktu H2 nie należy traktować jako zamiennika produktu H1 w strefie potencjalnego kontaktu.
Czy oznaczenie „food grade” wystarcza przy zakupie oleju sprężarkowego?
Nie powinno być jedynym kryterium. Należy ustalić, jakie dokładnie dopuszczenie posiada produkt, znaleźć numer rejestracyjny i sprawdzić dokumentację producenta. Samo określenie marketingowe nie daje takiej możliwości weryfikacji jak wpis w rejestrze NSF.
Czy NSF H1 oznacza, że olej może mieć bezpośredni kontakt z żywnością?
Nie. Kategoria H1 dotyczy przypadkowego kontaktu z żywnością, który może wystąpić mimo prawidłowego działania instalacji. Jeżeli środek ma być celowo stosowany na powierzchniach mających bezpośredni kontakt z produktem, mogą obowiązywać inne kategorie i wymagania, zależnie od jego funkcji.
Czy olej NSF H1 można stosować w każdej sprężarce?
Nie. Poza wymaganiami dotyczącymi bezpieczeństwa żywności olej musi spełniać wymagania techniczne sprężarki. Trzeba uwzględnić między innymi typ urządzenia, lepkość oleju, temperaturę pracy, materiał uszczelnień oraz zalecenia producenta sprężarki. Produkty BOGE FoodLub-H1 P i FoodLub H1 SX są przeznaczone do różnych typów sprężarek, dlatego właściwy wariant należy dobrać do urządzenia.
Jak często trzeba aktualizować dokumentację środków smarnych?
Dokumentację należy kontrolować po zmianie produktu, receptury, dostawcy lub wymagań zakładowych. Dobrym rozwiązaniem jest także okresowe sprawdzanie aktualności rejestracji i certyfikatów podczas przeglądu listy zatwierdzonych środków chemicznych. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której zakład podczas audytu posługuje się nieaktualnym dokumentem.
Jak dobrać sprężarkowy środek smarny do zakładu spożywczego?
Dobór środka smarnego nie powinien kończyć się na sprawdzeniu napisu NSF H1. Trzeba połączyć wymagania higieniczne z parametrami technicznymi sprężarki oraz sposobem wykorzystania sprężonego powietrza.
Rejestracja NSF H1 potwierdza możliwość stosowania produktu tam, gdzie może wystąpić przypadkowy kontakt z żywnością. ISO 21469 rozszerza ocenę o wymagania higieniczne związane z wytwarzaniem i postępowaniem ze środkiem smarnym. Certyfikaty Halal i Kosher oraz deklaracje dotyczące alergenów mogą uzupełniać dokumentację, jeżeli wymaga ich zakład lub odbiorca.
Przed zakupem należy więc sprawdzić zarówno certyfikaty, jak i kartę techniczną, kartę charakterystyki oraz aktualne deklaracje producenta. Dzięki temu wybór oleju do sprężarki można uzasadnić wymaganiami urządzenia, analizą ryzyka i dokumentacją stosowaną w systemie bezpieczeństwa żywności.
